Onstuimig water, donkere wolken en een oorlogsschip met maar liefst 80 kanonnen. Het zou dreigend moeten aanvoelen, maar toch is het schilderij 's Lands oorlogsschip 'Amsterdam' voor de Westerlaag op het IJ voor Amsterdam van Nicolaas Baur een moment van rust, geen strijd.

Nicolaas Baur, geboren in 1767, was een schilder uit Harlingen, de zoon van een kunsthandelaar en portretschilder. Het leek dan ook voor de hand liggend dat ook Baur zich de portretteerkunst eigen zou maken. Maar hoewel hij het vak van zijn vader leerde, lag zijn passie elders. Wintergezichten en weidse zeegezichten, daar liep Baur warm voor.

Scherp op licht, lucht en water

Hij begon weliswaar als schilder van decoratief behang, maar ontwikkelde zich al snel tot marineschilder. Hij had een scherpe blik voor licht, lucht en water, waardoor zijn schepen meer waren dan technische weergaven. Ze leken te ademen met de omgeving, de lucht en het water zelf. Hij schilderde niet alleen schepen, maar de atmosfeer eromheen. Mistige ochtenden, weerspiegelingen op het water, de spelende wind. Zijn schilderijen waren realistisch, maar bevatten ook een bepaalde poëtische observatie, een moment net zo tastbaar als vluchtig, in stroken vastgelegd door zijn penseel.

Het schip Amsterdam

Het linieschip Amsterdam behoorde tot een klasse van 4 schepen ontworpen door Roelof Dorsman en diende in de Koninklijke Marine. Met een lengte van 195 voet, een bemanning van 700 man en 80 kanonnen, was het een indrukwekkende verschijning. Het schip onderging verschillende naamswisselingen. Het werd geboren als Leeuw, vervolgens werd het Commercie van Amsterdam en Amsterdamsche Handel, en pas in 1814 (7 jaar nadat Baur het schip schilderde) kreeg het definitief de naam Amsterdam. De volledige naam van het schip was Zr. Ms. Amsterdam. Zijner Majesteits. Het schip voer tenslotte voor de koning.

Vergaan in een storm

Het schip reisde in 1815 af naar Nederlands-Indië met 1.800 militairen en 2 miljoen gulden aan boord. Met als doel ‘overname van ons koloniaal bezit’, aldus de archiefstukken. Tijdens de terugreis in 1817 kwam het schip op 11 december in een heftige storm terecht. De zeilen scheurden en de masten braken. Door de schade begon het schip water te maken. Daarom werd in de baai van Algoa een kleine boot gebruikt om vrouwen, kinderen én de scheepspapieren aan land te brengen.

Amsterdamhoek

De kapitein probeerde te voorkomen dat het schip zou zinken, door het in de grond te lopen. Daarbij kwamen 3 matrozen om het leven. Maar de overige 217 bereikten de kust. Uiteindelijk brak het schip in de nacht van 19 op 20 december door de aanzienlijke schade in stukken. In Gqeberha, voorheen bekend als Port Elizabeth, is de buurt Amsterdamhoek vernoemd naar dit schip, omdat het vlak bij de plek waar het schip verging lag.

Drijfafval

In 1985 spoelde een deel van het schip aan in Bluewater Bay. Dat wrak is nu te zien in het Bayworld Museum. Af en toe spoelt er nog drijfafval aan, zoals porseleinresten, maar het grootste deel van het schip is gelijk na de schipbreuk opgeruimd en veiliggesteld. Wel verloor botanicus Caspar Georg Carl Reinwardt een deel van zijn naturalia die hij had verzameld in Nederlands-Indië.

Kanonnen

Tijdens de opgraving werden nog wel 3 kanonnen geborgen. Een daarvan is te zien in Uitenhage. Hij werd in 2016 gestolen, en vervolgens teruggevonden op een kruiwagen. Of zoals in de krant stond: ‘Gesteelde kanon is op kruiwa gekry.’ De andere 2 werden op een veiling voor 69.000 Zuid-Afrikaanse rand verkocht aan een man die ze bij de poort van zijn huis in Johannesburg wilde plaatsen.

Onstuimige golving

Op het doek van Baur zien we het schip van opzij. Er vliegen meeuwen en de stad is zichtbaar op de achtergrond. De masten van het schip steken scherp af tegen een donkere lucht, terwijl de wind huishoudt, zo is te zien aan de bollende zeilen en onstuimige golving van het IJ. De matrozen in de touwen moeten zich goed vasthouden.

Moment van stilte

Toch straalt het schilderij ook rust uit, door de zachte kleuren, de blauwe lucht die tussen de wolken dreigt door te breken, en de zachte stroken van Baurs penseel. Het natuurlijke licht valt op het schip en zijn sloep. De dreiging van een oorlogsschip wordt een moment van stilte.

Paradox van het oorlogsschip

Het bijzondere aan Baur is dat hij technische precisie en atmosfeer verbindt. Hij toont het schip gedetailleerd, elk touw, elke kanonpoort, zonder dat het klinisch wordt. De schuimende golven en symmetrie van het water geven het schip een monumentale aanwezigheid, alsof het zowel gereedstaat voor actie als een deel van het landschap is. Het is de paradox van het oorlogsschip. Groot en gewapend, maar toch in rust, onderdeel van de stad.

De Collectie

De collectie van het Rijksmuseum bestaat uit meer dan een miljoen kunstwerken, publicaties en bezoekersverhalen. U kunt de collectie niet alleen in het museum, maar ook online bewonderen. In de rubriek De Collectie pikken wij telkens een Amsterdams schilderij, prent of tekening uit de collectie van het Rijksmuseum, en geven we daar context bij. Dit keer 's Lands oorlogsschip 'Amsterdam' voor de Westerlaag op het IJ voor Amsterdam door Nicolaas Baur.

Beeld: Rijksmuseum